De berken (Betula/ Pendula) hebben van mij niet erg veel aandacht gekregen, maar ik zal ze nu toch wat meer aandacht geven. Heel veel berken zie je als straat en plantsoenbomen. En  ook veel als ‘papier berken’ waar de kinderen graag een velletje van afscheuren. Dat is de Himalaya berk. Zachte berk zowel als Ruwe berk komen voor in vrijwel in heel Europa voor,  behalve in de Iberische landen en het Middellandse zeegebied. Beide berken soorten worden 12 tot 20 meter hoog Omdat bastaarden en variatie veelvuldig optreden is het lastig om berken goed op naam te brengen. Ze laten zich niet in floravakjes stoppen. Meer bastaarden komen van nature vooral voor bij de zachte berk, maar dat kan ook duiden op een verleden als hakhout. Ze worden normaal slechts zo´n 60 jaar oud, maar als hakhout halen ze wel 80 jaar Ruwe berken afstaande  of enigszins omhoog stekend. Berken hebben zeer veel en licht zaad en kunnen het op allerlei bodemtypen of plaatsen uitwaaien. Deze bomen zijn doorgaans teruggedrongen tot voedselarme zand en veenbodems.

Toen er eind 19de eeuw een einde kwam aan de begrazing van de heide en men serieus werk begon te maken met de ontwatering van de natte heide, kwamen deze pioniers onmiddellijk aanwaaien. Ze hebben veel  licht nodig en groeien zonder omwegen recht naar het licht toe. Omdat het hout elastisch is, zijn de slanke stammen goed bestand tegen de wind, maar op natte grond ontwortelen deze bomen met hun oppervlakkige wortelstelsel toch makkelijk. De kroon is open en laat veel licht door, zodat onder veel berken meer zaailingen groeien dan onder andere bomen in het bos. Als het bos te gesloten wordt geven ze het op. Na 50 tot 80 jaar - soms al eerder - verdwijnen deze pioniers om plaats te maken voor andere  bomen en struiken. In de meeste  bostypen  zijn berken derhalve beperkt tot de bosranden en in gaten van kap, brand en storm, die ze snel opvullen.

De zwakke concurrentiepositie van berken wordt nog versterkt door de parasitaire werking van de berkenzwam. De zwam is een zogenaamde zwakke parasiet, ze vestigt zich alleen op berken die hun beste tijd hebben gehad en dringt via verwondingen binnen De bomen sterven na deze infectie versneld af, waarna de berkenzwam als saprofyt (‘schimmel’) verder gaat met de afbraak. Verdroging en chemische stoffen vormen  echter een veel grotere bedreiging voor de broekbossen, waarin de zachte berk welig tiert. In het voorjaar is de sapstroom in berken zeer intensief, zodat ze  bij verwonding sterk bloeden Hiervan  maakt men  gebruik door gaten in de stam te boren en via buisjes berken sap af te tappen. Per dag kunnen vele liters worden af getapt. Het sap is rijk aan suikers en levert na gisting berkenwijn op. Ook als haarwater wordt er erg veel gebruikt van gemaakt. Alle berken zijn de kleinste windverstuivers en op vele stammen ervan groeien ‘warrelknoesten’.

Ad van de Laar - IVN Mark&Donge Natuurgids

Markandalletjes

• Overal voorjaarstekenen! Bosanemonen, speenkruid vol vitamine-C, wilgenkatjes vol met stuifmeel voor snoepende (hommel) koninginnen, scholekster (alias ‘bonte piet’) laat zich horen. ooievaars al weer parend boven op nest boswachterskantoor in Markdal. Zou het twee jaar na het vogelgriepdrama weer lukken?
• Zo’n 60 wandelaars in prachtig lenteweer in Markdal gegidst door IVN Mark&Donge en Ver. Markdal via Blauwe Kamer en Silezische huis. Belangstelling voor natuurwandelingen groeit en groeit. Ook behoefte bij wandelaars aan meer en meer struinpaden.  
• Presentatie Merlijn Hoftijzer. Nieuwe Natuur Marellenweg en voortgang natuurherstel Galderse Heide. Dinsdag 31 maart. 19u30-22u. Aansluitend op de ALV van de 125 jarige KNNV. Locatie ‘Witte Huisjes’. Bereikbaar vanaf Arsenaalpad. Zie website: “breda.knnv.nl”.
• De historische Witte Huisjes zijn tijdelijk in gebruik voor Breda Stad in een Park, nmv Markkant & natuurverenigingen. Tijdelijk is tot Seelig-terrein ingericht is met doorgetrokken Nieuwe Mark. “Markkante” vrijwilligers zijn aan het opknappen! Alle wapperende handjes zijn welkom!
• Op verkiezingsavond in Bavel presenteerde Leo Linnartz bij thema ‘wat is natiuur?’ ook zijn boek “Natuurlijke Processen in Nederland = Rewilding in theorie en praktijk”. Nu verkrijgbaar via: “winkel.ark.eu/nl”. Stichting Ark is bekend als promotor van gebieden met ‘natuur en mens in balans’. Dus: door minder beheren, meer spontane ontwikkeling.  
• nmv Markkant had helaas ‘goede oogst’ bij zwerfvuil opruimen langs de Singels met ploggen, joggen en SUPpen. Elke 2e zaterdag, dus 11 april weer om 10u. Veilingkade. Breda wordt schoner, maar nog te langzaam!
• Verrassing: Breda beheert nu de natuur op zuid oevers van Aa of Weerijs (bij Overaseweg). Prikkeldraad wordt al vervangen door aanplant van heggen en hagen! Pluim! Goed voorbeeld!
• Volop Tjiftjaf’s – meer dan ooit? – nog amper Fitissen. Ooievaars nestelen weer in Hondsdonck, succesvol sinds 2017, en veel andere bekende plekken.
• Pinksterbloemen bloeien al vóór Pasen! Naam komt van de ‘pinken’ die gelijktijdig de wei in konden. Als goede ‘waard’ wachten de bloemen  nu gastvrij op Oranjetipje, zijn eitjes en rupsen!

  

• Steile beekwanden bij Ulvenhout wachten ook, maar dan op de jaarlijkse invasie van oeverzwaluwen, komen die weer in april? Blijf kijken!

Joop van Riet – natuurgids IVN Mark&Donge

Ook Breda heeft zijn Groene Camino. Het pad in Noord-Brabant is begonnen door initiatiefnemers in de Coronatijd naar model van het pad naar Santiago de Compostella. Op 28 februari 2026 zijn twee etappes van het stuk van Den Hout naar Galder en vice versa  officieel geopend. Een nieuw stuk wandelroute onder de naam Camino Brabant loopt van De Heilige Eik in Den Hout, Breda-Noord naar de Sint Jacobskapel in Galder, Breda-Zuid. De wandeling is in totaal 26 kilometer lang en kan worden opgedeeld in twee etappes van 13 kilometer.

Bij de opening plantten de Bredase initiatiefnemers Natuur- en Milieuvereniging Markkant, Breda Wandelt, Breda National Park City en de gemeente Breda, samen met wethouder Peter Bakker een inheemse appelboom als markering van het moment. De eerste routekaartjes konden worden uitgedeeld. De eerste stappen op de Camino konden, samen met een gids, worden gezet. Tijdens de lancering van de Groene Camino, die plaats had op de Parkhoeve in de wijk Hoge Vught, werd een Groenmarkt georganiseerd. Daar werden gratis ecologisch gekweekte fruitbomen en ander plantgoed uitgedeeld.

Wij waren onlangs op een mooie zondag bij het begin – of het eind - van de wandeling al getuige van de pracht van de omgeving. Het mooie brinkdorp Den Hout is op zichzelf al een wonder van natuur en cultuur, met zijn oude boerderijen, zijn kerk en het dorpscafé Het Klosterke.

Maar we startten de tocht bij de Heilige Eik, op de hoek van de Achtersestraat en de Vrachelseweg, waarschijnlijk de oudste boom in  Nederland. Onder de Heilige Eik verzamelden zich pelgrims zoals dat ook op de route naar Compostella gebeurde. De boom is misschien wel 750 jaar oud, heeft littekens, gaten en scheuren en werd 200 jaar geleden geveld  door een blikseminslag. Een tak bleef leven en vormt nu nog een complete kroon.

Op de kaart zijn onder meer poosplaatsen en wandelknooppunten aangegeven. Een zo’n poosplaats is speelpark De Hoogte, beter bekend als het pannenkoekenhuis, waar jong en oud uit Breda, Oosterhout  en andere omliggende gemeente plachten te recreëren als het mooi weer was.

De route gaat vervolgens door de Vughtpolder, met als bezienswaardige plekken de Linie  van de Munnikhof, het uitkijkpunt de Strikberg, het monument Veenredoute en locatie Oude Baans, nog een Vogelkijk Redoute. Op de Hartelbergen werd door het Spaanse bezettingsleger de Spinolaschans aangelegd.

Het aardige van de routekaartjes is, dat er heel in het kort goede informatie wordt gegeven van de poosplaatsen en bezienswaardigheden. Ook heldere informatie wordt gegeven op een Podcast over de Groene Camino door Marnix van de Vijver.

Markkant gaat nu samen met de initiatiefnemers en met wandelaars natuurlijk, ervaringen opdoen met de wandelroute om te komen tot verdere uitbouw, onder  meer de bewegwijzering. Ook zal worden gelet op ontwikkelingen in het behoud van heggen, immers een belangrijk topic voor de vereniging. De wandelroute heeft namelijk de status van Ecologische Verbindingszone (EVZ).

Interessant is, dat tijdens een bijeenkomst te Bavel op 12 maart, waarbij een 5-tal kandidaat-gemeenteraadsleden aan de tand gevoeld werden, allen zich achter de stelling Snel realiseren van de Ecologische Verbindingen  schaarden. Dat geeft de burger moed.

Marius Aalders, Natuur- en Milieuvereniging Markkant

 
Markandalletjes

• De Afrikaanse voorjaarsboodschappers - de Tjiftjaf’s – zijn nu overal goed te horen! Volgens de vogeldienstregeling moeten nu – twee weken later – ook de Fitissen zich gaan laten horen. Die hebben verder zuid van de Sahara overwinterd, dat scheelt die twee weken.  
• Op Groencafé van nmv Markkant en Breda Stad in Park waren praktisch alle partijen aanwezig. Uiteraard ook om de verschillen aan te geven, anders valt er niets te kiezen! Maar over één ding waren de grote fracties het roerend eens: het laatste stuk van de Nieuwe Mark moet doorgetrokken worden van Hotel Nassau bij de Waterstraat (toepasselijke naam!), langs De Rooi Pannen, het Arsenaalgebouw en langs de Witte Huisjes van het Seligterrein tot aan de Singels. Allen vonden dat daarvoor door de nieuwe gemeenteraad voldoende budget gereserveerd moet worden. Mooie taak voor na de verkiezing!

  

• Nu is het nieuwe stuk van de haven tot de Waterstraat al een beleving op zich. Prachtige kademuren met overal veel groen. Breda laat zien dat topnatuur en natuurbeleving te water op een innovatieve en toonaangevende manier te combineren zijn. Een mooi voorbeeld dat haaks staat op de ‘ouderwetse’ opvatting dat natuur en mensen gescheiden moeten worden, zoals in delen van het Markdal gesteld wordt. Bevers, otters en steenbreekvarens zullen dat ongelijk gaan aantonen.    
• IVN Mark&Donge, nmv Markkant, de Groene Koepel, adviesgroep BromN organiseerden  de ‘Kies natuur, stem GROEN’ avond in Onder de Molen in Bavel. (zie burgerinitiatiefbehoudhetgroenegoud.nl). De politici waren eenstemmig over de EVZ’s. Net zoals over de stikstofaanpak van de grote bronnen verkeer, landbouw en industrie en niet alleen de wandelende mensen. En de WHO gezondheidseisen Lucht en Water moeten in de Omgevingsvisie verankerd worden. De nieuwe gemeenteraad kan er fris tegenaan!

Joop van Riet – natuurgids IVN Mark&Donge 

Wat valt daar nog over te zeggen nadat er vier weken over in de Bredase gemeenteraad gesproken is? We kennen allemaal de iconische flora van Knikkend Nagelkruid, Witte Rapunzel en Bosanemoon. Die gaan binnenkort weer volop in bloei komen. Want het zijn voorjaarsbloeiers die opleven van de zon, die onder de nog kale bomen de grond verwarmt. Zodra de bomen in blad komen krijgen ze het door de schaduw gauw te kwaad. Maar dan zijn ze hopelijk al bevrucht door de rondzoemende hommels en bijen, zodat ze zaad kunnen vormen en voor hun nakomelingen zorgen. Daarmee houden we de natuurwaarden van het Ulvenhoutse Bos in stand.

Maar over hoe dat te doen ging de discussie. Met de drastische aanpak van SBB met honden en mensen het bos uit, of kan het ook anders? Moet er nog eens echt geteld worden om hoeveel honden en mensen het gaat? Komen er - gelijktijdig - nieuwe gebieden als hondenlosloopgebied aan de rand van het bos? Wordt het aangelijnd uitlaten verder normaal gedrag? Gaan de hondenbaasjes zelf al als voorbeeld met poepzakjes de uitwerpselen opruimen? Als een van de meest effectieve en simpele maatregelen?

Heel opvallend was het voorstel van Marieke Peereboom (VVD) om door snelheidsverlaging op de A58 en de A27 stikstofwinst te boeken, die voor een deel ook weer gebruikt kan worden voor minder drastische ingrepen bij recreatie, wandelen, honden uitlaten en natuurbeleving. Daarvoor moet natuurlijk wel even Rijkswaterstaat overtuigd worden! Mooie klus voor nieuw te kiezen wethouders!

Maar in de kern is dit een goede aanpak, door maatregelen voor de externe bronnen te ontwikkelen en niet alleen de menselijke recreatie in het Ulvenhoutse Bos voor bijna de helft te gaan verbieden. Dat tast ook het draagvlak voor natuur aan. Vooral die externe bronnen geven veel stikstofdepositie. Zoals de landbouw, het verkeer, en de industrie. Bekend voorbeeld is Isover in Etten Leur die op die afstand toch zo’n 10 a 20 % van de stikstofbelasting op het Ulvenhoutse Bos veroorzaakt! Daar hoort de provincie wat aan doen.

Nog zoiets, net deze week heeft de rechtbank Zeeland-Brabant een Bredase vergunning voor nieuwe bedrijfsactiviteiten dicht bij het Ulvenhoutse Bos vernietigd. Natuur- en milieuverenigingen nmv Markkant, De Groene Koepel, IVN Mark&Donge met Adviesgroep BromN hadden bij de rechtbank bezwaar gemaakt. Die Bredase vergunning van de wethouders liet de stikstof toenemen in plaats van te verminderen, wat wettelijke juist moet! En afromen van de stikstof had makkelijk gekund, want het ging om een boerderij waar al lang geen koeien meer gehouden werden. Zo hoort ook de gemeente zelf met zijn wethouders het Ulvenhoutse Bos niet verder aan te tasten. De GGA (Gebieds Gerichte Aanpak) heeft als principe dat elke bron zijn aandeel moet leveren, dus niet alleen de menselijke activiteiten zoals recreatie en natuurbeleving in het Ulvenhoutse Bos inperken, maar ook die andere grote bronnen aanpakken!

Dat het zorgvuldiger moet bleek ook uit de opdracht aan een nieuw gemeentebestuur op voorstel van Christine de Moor, Antje Beers (CDA) en Joek van Pul (D66). De nieuwe gebieden moeten (gelijktijdig?) snel verworven worden, in overleg met SBB moet recreatie daar het uitgangspunt zijn, en de huidige strenge SBB regels mogen daar niet gaan gelden, de mensen uit de omgeving moeten daar zorgvuldig bij betrokken worden.

Met die opdracht krijgt een nieuw gemeentebestuur dus heel wat te doen! Nu nog even kiezen! Dat is ook een kans!

Markandalletjes

• Een zieke oehoe is naar de vogelrevalidatie in Zundert gebracht, waar hij/zij niet meer  te redden viel. Triest, maar gelukkig worden er beetje bij beetje meer Oehoe’s waargenomen. Oe hoe!
• Ooievaars klepperen op steeds meer nesten, soms ook even op de SBB boerderij, terwijl de overwinterende citroenvlinders wakker geworden volop in de zon fladderen. Dat is echt lente!
• Natuurwandeling Liesbos gaat over lange lanen en lange nekken. Ook over de valkenjacht op de reigers, door jonkvrouwen te paard, vroeger! Nog steeds is daar een kolonie van 25 nesten. IVN gidsen helpen met de jacht op vroegelingen in het mooie voorjaar. Zondag. 13u30-15u30. Aanmelden via website IVN Mark&Donge.
• Mee doen met NLdoet? IVN Natuurtuin natuurklussen, snoeien, pinksterbloemen verplanten, wilgentenen oogsten, etc. Zaterdag 14 maart. 9u30-14u. Domeinweg 9. Oosterhout. Zie website IVN Mark&Donge.
• Vroege Grote Kerk Vogeltoer. Gids Willem Veenhuizen. Zondagmorgen 15 maart. 7-10u.  Grote Markt Breda. WestBrabantse Vogelwerkgroep.
• Fiets de vogels achterna. Zondag 15 maart. 9-12u. Door de vallei van de Vlaamse Mark. Start bezoekerscentrum Vallei Merkske. Kolonie 41. Wortel (B). Natuurpunt Markvallei.
• Lezing Ringmussen, vogels van de dorpsranden. Door Victor Retel Hemrich. Architect en vogelaar. Maandag 16 maart. 20-22u. Kievitslaar. Rijsbergseweg 354. Ontwierp ‘Karekiet’ vogelkijkhut bij Emerplas. WestBrabantse Vogelwerkgroep.  
• Dit is pas het 900e stukje van een heel team schrijvers sinds 2006. En er komen er meer! Net als de twee Scholeksters die weer eens in het Markdal rondvlogen!

Joop van Riet – natuurgids IVN Mark&Donge

De heggenmus is een van mijn favoriete vogels. In de kerstvakantie beginnen de eerste al te zingen en op die manier vrolijken ze de donkerste dagen van het jaar op. Weliswaar kun je de hele winter de veel melodischer zang van de roodborst horen, maar de heggenmus is een echte voorjaarsbode. En als je deze vogel goed bekijkt dan zie je wat een mooie subtiele grijs- en bruintinten hij heeft: eigenlijk gewoon een prachtvogel.

En met het verder lengen van de dagen komen er meer zangers bij. Zo verandert het geluidslandschap van de winter in dat van de vroege lente. Merels spelen daarin een hoofdrol. Ik hoor ze in de vroege ochtend: een heerlijk rijk geluid. Dit jaar zit er ook een zanglijster enorm zijn best te doen ergens in de achtertuinen van de achterburen. Het lijkt er soms op dat hij een wedstrijdje doet met de merels, met zijn grappige, soms chaotische deuntje waarin elke strofe zo’n drie keer wordt herhaald.  En dat brengt me op het onderwerp van de lijsters in Nederland. Op de heel zeldzame dwaalgasten na zijn dat nog altijd zes soorten. De merel kent iedereen wel. Hij doet me altijd een beetje aan Pavarotti denken, met een prachtige stem, een sjieke uitstraling en een wat zwaarlijvig uiterlijk. Een beetje aanstellerig ook wel: vooral in het voorjaar als de mannetjes het tegen elkaar opnemen. Zo talrijk als pakweg twintig jaar geleden zijn ze niet meer. Toen zag ik geregeld platgereden merels liggen, midden op de straat die ze als territoriumafbakening gebruikten. Dat is niet meer zo. Ik denk niet dat ze voorzichtiger zijn geworden, maar dat er gewoon minder zijn.

Zanglijsters zie je een stuk minder gemakkelijk dan merels. Ze zetten wel een grote snavel op, maar houden zich graag verborgen. Soms verraden ze zich dan door hun opmerkelijk bescheiden roepje en een fladderend vluchtje de struiken in, waarbij je hun mooie warmbruine tinten kunt zien. Maar als ze eenmaal zitten te zingen dan spat de vreugde ervan af. De grote neef van de zanglijster heet, niet erg origineel, grote lijster. En dat is een behoorlijk accurate beschrijving. Grote lijsters zijn stevig, ook met een gevlekte buik en een bruine bovenkant, maar met witte ondervleugels. De zang is een prachtig melancholiek lied dat meestal vanuit een hoge boomtop wordt vertolkt. Ze lijken bovendien van storm en regen te houden: met storm en onweer zitten ze soms nog te zingen. Het zijn zeker geen bangerds.

En dan zijn er nog de doortrekkers en wintergasten onder onze lijsters. De elegante koperwiek met zijn mooie rode ondervlerken en witte oogstreep: als een zangijster met opsmuk. Ook dit is een vrij schuwe vogel die zich meestal verraadt door een iel hoog roepje. Als je ze eenmaal in de kijker hebt dan sta je versteld van hun mysterieuze schoonheid. In oktober zie ik meestal de eerste en daarna de hele winter af en toe, tot ze ergens in maart/april weer vertrokken zijn naar het noorden. Kramsvogels zie ik in dezelfde tijd als koperwieken, maar hun ‘getsjak’ maakt ze wel opvallender. Ze zijn ook groter en hebben een mooi bont verenpak. Eind vorige eeuw heeft er een kleine populatie in Zuid-Limburg gebroed, maar tegenwoordig zijn kramsvogels alleen nog wintervogels.

De zeldzaamste van de zes lijsters is de beflijster, zo genoemd omdat hij er een beetje uitziet als een merel met een wit befje. Tja, ook dat is een nogal toepasselijke naam. Deze vogels trekken hier in Nederland door. De voorjaarstrek is de beste tijd om ze te zien, vooral in april. Er zijn er niet veel en ze zijn er maar kort dus je moet wat geluk hebben of de plekken weten waar ze zitten. Ik zie ze niet elk jaar en verheug me er daarom op om ze komend voorjaar te gaan zoeken. Ik kan me een dag in april herinneren dat ik alle zes de lijstersoorten zag: dat was heel bijzonder. Wie weet lukt het dit jaar weer. En dan mag er ook een heggenmus bij zijn.

Leo Nagelkerke, West-Brabantse Vogelwerkgroep

Markandalletjes

• Johan Schaerlaeckens zag bijzondere kerkganger. Zat zelfs op de torenspits van de Chaamse kerk, zo dicht mogelijk bij de hemel? Maar hij kon nog hoger op …. want het was een zeldzame Oehoe! Met vorig jaar een geslaagd broedgeval in het Chaamse wordt deze grootste uil ter wereld hier wat minder zeldzaam.  
• Lage Vuchtpolder. Natuurwandeling Lage Vuchtpolder. Zondagmorgen 8 maart. 10-12u. Natuurgidsen ism kinderboerderij Parkhoeve en jonge werkgroep Lage Vucht. Drassige veenpolder met steeds meer herstel van vroegere rijke natuur. Nu 100 veldleeuwerikken! Gemeente Breda geeft voorbeeld bij natuurontwikkeling, ook als gastheer van Grutto’s! Aanmelden, zie website IVN Mark&Donge.
• Verkiezingsavond. Dinsdag 10 maart. Haagse Beemden. Bewonerscomité. Bekom. O.a. Leefbaarheid, betere participatie, klimaatadaptatie, gezondheid, meer groen in de wijk. Wijkcentrum Heksenwiellaan 2. Aanvang: 20u. 
• Politiek Groen Café. Woensdag 11 maart 19u30-22u. Brandpunt. Reigerstraat 16. Breda. Kandidaat gemeenteraadsleden in discussie op groene ambities. NMV Markkant ism Breda Stad in Park. Aanmelden: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.  
• Wat is natuur? Wat is ons belang? Waarom kiezen? Presentatie Leo Linnartz. Kennis coördinator. Stichting ARK. Free Nature. Rewilding. Martijn du Bamboe: onderzoek Natuurwaarden ’t Hout, Steenakker, Groene Gordel. Verkiezingsavond. Politici uitgenodigd. Donderdag 12 maart. 20u. ’t Klooster. Jac van Gilsplein1. Bavel. Natuurverenigingen (mmv IVN, Groene Koepel, Markkant, Adviesgroep BromN, enz.).  
• Knotters bij fietstunnel werden afgeleid door klepperende Ooievaars op nest bij A58. Dit keer geen tevredenheids geklepper, maar waarschuwing aan dreigende nestenkraker! Dat werd begrepen!
• “Kies mij, kies mij” galmen Groene Spechten uit de boomtoppen om spechtenvrouwtjes naar hun nest te lokken. Is een prachtig voorjaar! Mooi om groen te stemmen, zoals deze spechten altijd uitstralen!

Joop van Riet – natuurgids IVN Mark&Donge